Tutynýshylardyń quqyqtary kún saıyn buzylady. Dúkende sapasyz azyq-túlik satylady, turmystyq tehnıka ekinshi kúni synyp qalady. Satyp alýshyǵa dóreki sóz aıtylýy, tómen sapadaǵy qyzmet kórsetilýi múmkin.
Satyp alynǵan kez kelgen zat, meıli ıogýrt nemese kúrdeli sıfrlyq tehnıka bolsyn, kútpegen nársege tap bolý táýekelimen baılanysty bolady. Buǵan jol bermes úshin memleket tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaıdy, sondaı-aq, satýshylardy, kásipkerlerdi satyp alýshyǵa tek sapaly ónimderdi ǵana usynýǵa májbúrleıdi. Tutynýshynyń quqyqtary ártúrli zańnamalyq aktilerde – el Konstıtýsııasynda, Azamattyq kodekste, «Tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý týraly», «Tamaq ónimderiniń sapasy men qaýipsizdigi týraly» zańdarda jáne basqa da normatıvtik aktilerde bekitilgen. Sonymen qatar, osy zańnamalyq aktiler qabyldanǵanymen, Qazaqstannyń naryqtarynda satyp alýshylardy aldaýmen baılanysty jaǵdaılar azaımaıdy. Tutynýshyny qandaı da bir aldaý tásilderin nemese taýarlardyń jasandy túrlerin óz merziminde anyqtaý boıynsha bilimniń qajetti kólemimen «qarýlandyrý» qajettiligi týyndaıdy. Tutynýshylardyń kenetten qaıtys bolýyna nemese aýyr syrqattarǵa ushyraýyna sebep bolatyn tamaq ónimderiniń jasandy túrlerine erekshe yqylaspen nazar aýdarý kerek.
Taýarlar men qyzmetterdi satyp alǵan kezde satýshy taýardyń satyp alynǵanyn (jumystyń oryndalǵanyn, qyzmettiń kórsetilgenin) rastaıtyn qujatty, ıaǵnı taýarlyq chekti, qazynalyq chekti, kassalyq kiris orderin jáne basqa da qujattardy tutynýshyǵa berýge mindetti bolady. Sebebi, Qazaqstan aýmaǵynda aqshalaı esep aıyrysýlar, mindetti túrde baqylaý-kassa mashınalaryn qoldaný arqyly júrgiziledi.
Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasynda, tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý úderisiniń mindetti satysy retinde daýlardy qaraýdyń sotqa deıingi tártibi kózdelgen. Bul degenimiz – tutynýshynyń quqyǵyn buzǵan satýshyǵa (oryndaýshyǵa) jazbasha aryzben (kinárat-talappen) júginýi, satýshynyń (oryndaýshynyń) zańsyz áreketterine shaǵymmen ýákilettik memlekettik organdarǵa, sondaı-aq, tutynýshylardyń qoǵamdyq birlestikterine júginýi.
«Tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 42-babyna sáıkes, tutynýshylardyń qoǵamdyq birlestikteri, qaýymdastyqtar (odaqtar) tutynýshynyń ótinishi, shaǵymy boıynsha quqyqtary men zańdy múddelerin buzýshylyqtardy joıý jáne osy buzýshylyqtar arqyly keltirilgen zalaldy (zııandy) tutynýshyǵa erikti túrde óteý týraly taýardy (jumysty, kórsetiletin qyzmetti) satýshyǵa (daıyndaýshyǵa, oryndaýshyǵa) kiná qoıa otyryp júginýge quqyly (nazar aýdaryńyz: óz bastamasy boıynsha emes, tutynýshynyń ótinishi nemese shaǵymy boıynsha ǵana). Eger satýshy (daıyndaýshy, oryndaýshy) kúntizbelik on kún ishinde kiná qoıýǵa jaýap bermese nemese zań buzýshylyqtardy joıýdan jáne keltirilgen zalaldy (zııandy) erikti túrde óteýden bas tartsa, tutynýshylardyń qoǵamdyq birlestikteri, qaýymdastyqtar (odaqtar) sotqa júginýge quqyly. Tutynýshylardyń qoǵamdyq birlestikteri, qaýymdastyqtar (odaqtar) tutynýshylar múddesine oraı sotta qaraýǵa jiberetin talap-aryzdarǵa memlekettik baj salynbaıdy.
Osyǵan oraı maman retinde tutynýshylarǵa birneshe keńes bergendi jón dep sanadym.
Árdaıym sypaıy, mádenıetti bolyńyz, biraq óz quqyqtaryńyzdyń oryndalýyn qalasańyz, tabandy bolyńyz. Taýardy asyqpaı tańdap, úırenińiz. Ony muqııat qarap shyǵyńyz, tańbalamadaǵy, zattańbadaǵy, nusqaýlyqtardaǵy aqparatty asyqpaı oqyp shyǵyńyz. Sapasyna kúmánińiz bolsa, ilespeli qujattardy talap etińiz. Taýardyń salmaǵy men onyń qunyn ádepti jáne sypaıy túrde baqylap turyńyz. Eger dúkende elektrondy saǵat ornatylǵan bolsa, ony «nólge» teńestirýdi surańyz, bul úshin arnaıy «ydys» túımeshigin basý kerek. Tarazyda ónimniń mólsheri úshin baǵa, ónimniń salmaǵy ólshengennen keıin terilýin baqylańyz. Eger sizdiń aqshańyz kassada kem eseptelgen bolsa, dúkenniń ákimshiliginen bireýdi shaqyryp, odan kassany alyp tastaýdy talap etý kerek. Qysqasy, saýatty satyp alýshy bolyńyz! Elimizde tutynýshylardyń quqyqtary ádettegi kúndelikti is bolýy úshin, osy quqyqtardy zertteý, olardy paıdalana bilý, óz-ózin qorǵaı bilý jáne qajet bolsa dostaryńyzǵa jáne jaqyndaryńyzǵa kómek kórsetý kerek. Tutynýshy óz quqyqtaryn neǵurlym jaqsy biletin bolsa, olardyń múddelerin zańdy túrde qorǵap qalý múmkindigi soǵurlym kóp bolady.
Dınara RAHIMOVA,
Áýezov aýdandyq tutynýshylar quqyqtaryn qorǵaý basqarmasynyń bas mamany
ALMATY